กะปอมปลาไหลและไทรดักปลา (ต่อ)
รสเผ็ดร้อนของก้อยกะปอมใส่มะม่วงป่าเย้าหยอกอยู่ที่ปลายลิ้น เป็นรอยจารึกของมื้อเที่ยงที่เพิ่งผ่านพ้น เมื่อตะวันคล้อยต่ำทำมุมเอียงกระเท่่ห์กับยอดพุ่มพฤกษ์ บักแหล้ก็ปรากฏกายขึ้นบนคันนาที่ทอดตัวยาวดั่งกระดูกสันหลังของแผ่นดิน ในอ้อมแขนของมันมี "ไซ" ไม้ไผ่ใบเขื่องสีเขียวหม่นตั้งตระหง่านสูงกว่าส่วนสูงของเด็กชายวัยสิบสอง
"ไปดักปลากันบ๋อ! กูไปเอาไซมาจากเถียงนาฝั่งพู้น"
เสียงตะโกนของมันแหวกผ่านลมแล้งที่พัดผ่านยอดหญ้า
ในดินแดนแห่งนี้ "เถียงนา" มิใช่เพียงที่พักแดด แต่มันคือหอจดหมายเหตุและคลังแสงร่วมของชุมชน เครื่องมือหากินวางนิ่งสงบรอคอยมือที่เอื้อมไปหยิบใช้ เป็นกติกาไร้ลักษณ์ที่หลอมรวมจากความไว้เนื้อเชื่อใจ หากหยิบไปต้องบอกกล่าว (แม้จะตะโกนใส่ความว่างเปล่าก็ตาม) หากชำรุดต้องซ่อมแซมคืนกำนัลเจ้าของ นี่คือครรลองที่หล่อเลี้ยงหัวใจคนทุ่งมาเนิ่นนาน
ผมจ้องมองเครื่องจักสานชิ้นนั้นด้วยความฉงน เส้นตอกพาดสานกันเป็นรูปร่างลึกลับ มืดมิด และเย้ายวนให้สิ่งที่หลงเข้าไปไม่อาจย้อนกลับ "เดี๋ยวเฮ าเอาไปวางหม่องลำธาร ขุดดินให้เป็นป่องแล้วเอาหญ้ากลบ" บักแหล้บัญชาการราวกับแม่ทัพผู้เจนศึก
เราพากันสยบยอมต่อกระแสธาร ขุดหลุมพรางเพื่อลวงล่อความอุดมสมบูรณ์ แล้วอำพรางมันไว้ภายใต้วัชพืชเขียวขจี ระหว่างรอคอยเวลาที่ธรรมชาติจะประทานพร เราพากันระหกระเหินไปตามป่าละเมาะ เก็บดอกกระเจียวสีหวานและแตงกวาจากสวนข้างเคียงด้วยกติกาเดิมหยิบยืมด้วยวาจาและมิตรภาพ ผมเดินเลียบเคียงไปหาไซตัวนั้นบ่อยครั้งด้วยความกระหายรู้ จนบักแหล้ต้องตะโกนปราม "บักติณ มึงอย่าไปเฝ้ามันหลาย ปลามันสิบ่เข้า!"
กาลเวลาหมุนวนไปพร้อมกับเงาไม้ที่ทอดยาว ความร้อนระอุเริ่มอ่อนแรงลงเป็นแสงสีทองละมุน "เอาล่ะ ไปฮื้อไซกัน!"
นั่นคือช่วงเวลาที่หัวใจเต้นผิดจังหวะ แหล้ค่อยๆ กู้ไซขึ้นจากน้ำ สิ่งที่ปรากฏแก่สายตามิใช่เพียงสัตว์น้ำ แต่มันคือปลาไหลตัวเขื่องที่เลื้อยรัดม้วนตัวดั่งเส้นเหล็กไหลสีนิล พร้อมกับฝูงปลาตัวน้อยและปูนาที่ดิ้นขลุกขลิก ประกายในดวงตาของพวกเราในตอนนั้นมิใช่เพียงความดีใจ แต่มันคือแวววาวแห่งผู้ชนะ เป็นความมั่งคั่งในวิถีของความขาดแคลนที่ล้ำค่ายิ่งกว่าขุมทองใดๆ
เราเดินลัดทุ่งกลับบ้าน เสียง "กะโหร่ง" ควายดังกังวานเป็นจังหวะจะโคน ราวกับเสียงปี่กลองฉลองชัยของเหล่านักล่าตัวน้อย แสงสุดท้ายของวันเริ่มลบเหลี่ยมยอดไม้ ความมืดค่อยๆ คืบคลานเข้าโอบกอดหมู่บ้าน ควันไฟจากครัวบ้านเรือนพุ่งขึ้นเป็นสายเล็กๆ เผยให้เห็นรอยต่อของวัน เสียงแคนแว่วมาตามลมเย็น ผสานกับเสียงระฆังคอควาย กลายเป็นลำนำบทใหม่ที่ขับขานเรื่องราวของอีสาน
ค่ำคืนนั้น วงข้าวเหนียว นึ่งอุ่นๆ ก่อตัวขึ้นที่บ้านบักแหล้ ผู้เฒ่าผู้ใหญ่นั่งล้อมวงฟังเรื่องราวการผจญภัยอันเกินจริงของพวกเรา แสงไฟจากกองไฟไล่ยุงส่งควันกรุ่นลอยฟุ้งขึ้นสู่เบื้องบน ที่นั่น... พระจันทร์ดวงกลมโตกำลังลอยเด่น นวลตาและสงบนิ่ง ราวกับกำลังแย้มยิ้มเพื่อสดับฟังตำนานบทเล็กๆ ของเด็กน้อยพรานทุ่งที่เล่าขานกันไม่รู้จบสิ้น
- ติณณ์ -
การใช้ไซไม้ไผ่ในการดักปลานั้นเป็นภูมิปัญญาของชุมชนท้องถิ่นที่สะท้อนถึงความเข้าใจธรรมชาติและวิถีชีวิตที่เรียบง่ายแต่เปี่ยมด้วยความหมาย การดักปลาด้วยไซไม่เพียงแค่แสดงถึงการหากินจากธรรมชาติอย่างพอเพียง แต่ยังเป็นกิจกรรมที่รวมคนในชุมชนให้มาร่วมมือกัน ตามประสบการณ์ของผู้เขียนที่ได้ลองไปดักปลากะปอมและปลาไหลนั้น การเตรียมไซใช้ไม้ไผ่ที่สานอย่างประณีต ต้องอาศัยความรู้ความชำนาญและความร่วมมือของคนในหมู่บ้าน การขุดหลุมและอำพรางไซด้วยวัชพืชสอดคล้องกับพฤติกรรมของปลาที่จะว่ายเข้ามาเมื่อเห็นกับดักที่ดูเป็นธรรมชาติ ในกระบวนการล้อมวงดักปลายังถ่ายทอดกติกาความไว้วางใจและการแบ่งปันเครื่องมือในชุมชนที่ไม่มีลายลักษณ์อักษร คือ หากจะหยิบไปต้องแจ้ง และถ้าชำรุดต้องซ่อมแซมคืน นี่เป็นสิ่งที่สร้างความผูกพันและรักษาความสมานฉันท์ของผู้คนในพื้นที่ หลังจากได้ปลาไหลที่ตัวใหญ่และปลาตัวน้อยๆ รวมถึงปูที่ดิ้นขลุกขลิก นอกจากความสุขของการได้อาหารแล้ว ยังเป็นความภาคภูมิใจในความสามารถของเด็กชายวัยสิบสองที่ได้มีส่วนร่วมกับกิจกรรมดั้งเดิมนี้ ความสนุกของกิจกรรมนี้ไม่ได้อยู่แค่เพียงการจับปลา แต่เป็นช่วงเวลาที่ผู้เขียนได้สัมผัสกับบรรยากาศหมู่บ้านที่สงบเย็น เสียงปี่แคน ผสานกับเสียงควาย เสียงระฆัง และควันไฟจากครัวที่พุ่งขึ้นสู่ฟ้า ยิ่งทำให้รู้สึกถึงคุณค่าของการใช้ชีวิตในชนบทที่ยังคงรักษาวิถีชีวิตดั้งเดิมไว้ได้ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของโลก การดักปลาด้วยไซเองยังสื่อถึงความรู้ความเข้าใจในระบบนิเวศท้องถิ่น โดยทำอย่างไม่เอารัดเอาเปรียบธรรมชาติและรักษาสมดุลการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน ซึ่งเป็นบทเรียนสำคัญที่ยังคงมีคุณค่าในยุคปัจจุบันที่ทรัพยากรธรรมชาติกำลังถูกคุกคามอย่างหนัก
