How are the two lungs different?

หลายคนถามเหมือนกันว่า “ปอดอยู่ข้างไหน” หรือ “อกข้างซ้ายเป็นใจหรือปอด” เวลาเจ็บหน้าอกหรือหมอฟังปอดแล้วงง ๆ เรามาสรุปแบบอ่านครั้งเดียวเห็นภาพนะ 1) ปอดอยู่ตรงไหนของร่างกาย? ปอดอยู่ในทรวงอก (ช่องอก) ซ้าย–ขวา ขนาบหัวใจ อยู่เหนือกะบังลม (diaphragm) และอยู่หลังซี่โครง เวลาหายใจเข้า ปอดจะขยายตามการเคลื่อนลงของกะบังลม 2) คนเรามีปอดกี่ข้าง / ปอดมีกี่ข้าง? โดยทั่วไปมี 2 ข้าง: ปอดขวา และปอดซ้าย คำถามเรื่อง “ปอดข้างเดียว” มักพบในกรณีผ่าตัดเอาปอดออกบางส่วน/ทั้งข้าง หรือภาวะปอดแฟบ (atelectasis) ที่ทำให้ปอดข้างหนึ่งไม่ขยายดี แต่ตามปกติเราเกิดมามี 2 ข้าง 3) ปอดซ้าย–ปอดขวาต่างกันอย่างไร และข้างไหนใหญ่กว่ากัน? ปอดขวา “ใหญ่กว่า” เพราะฝั่งซ้ายต้องเผื่อที่ให้หัวใจ (มีรอยเว้าหัวใจหรือ cardiac notch) ดังนั้นปอดซ้ายจะเล็กกว่าและมีส่วนที่เรียกว่า lingula ที่ช่วยชดเชยบางส่วน 4) ปอดมีกี่โลบ (lobes)? - ปอดขวา: 3 โลบ (บน–กลาง–ล่าง) - ปอดซ้าย: 2 โลบ (บน–ล่าง) ข้อนี้เป็นจุดที่ออกสอบ/เจอบ่อยมาก และช่วยอธิบายว่าทำไม “ปอดขวา” จึงมักมีรายละเอียดการแบ่งมากกว่า 5) เรื่องหลอดลมหลัก (main bronchus) ที่หลายคนชอบลืม หลอดลมหลักขวา (right main bronchus) มัก “กว้างกว่า สั้นกว่า และชันกว่า” ทำให้สิ่งแปลกปลอม/เสมหะหลุดลงปอดขวาได้ง่ายกว่า อันนี้โยงกับภาพคำว่า main bronchus/bronchus ที่เห็นตามสไลด์อนาโตมี่บ่อย ๆ 6) ตำแหน่งฟังปอด: ฟังตรงไหนถึงจะครอบคลุม? จากประสบการณ์เวลาเรียนปฏิบัติ จะจำเป็นโซน ๆ - ด้านหน้า: ฟังเหนือไหปลาร้า (ยอดปอด) และตามช่องซี่โครงด้านหน้า - ด้านข้าง: ฟังบริเวณรักแร้ (ช่วยได้มาก โดยเฉพาะส่วนกลาง/ล่าง) - ด้านหลัง: ฟังใต้สะบักลงมา เพราะ “ปอดส่วนล่างอยู่ด้านหลังเยอะ” ถ้าฟังแต่ด้านหน้าอาจพลาดเสียงผิดปกติ เคล็ดลับส่วนตัว: ให้คนไข้/เพื่อนกอดอกแล้วก้มเล็กน้อย สะบักจะกาง ทำให้ฟังด้านหลังชัดขึ้น 7) คำถามยอดฮิต: อกข้างซ้ายใจหรือปอด? จริง ๆ มีทั้งสองอย่างอยู่ฝั่งซ้าย: หัวใจอยู่ค่อนไปซ้าย แต่ปอดซ้ายก็ยังอยู่เต็มทรวงอกเช่นกัน อาการเจ็บหน้าอกจึงบอกตำแหน่งอวัยวะไม่ได้ 100% ถ้าเจ็บแน่น หอบ เหนื่อย ไข้สูง หรือเจ็บร้าว ควรไปพบแพทย์ 8) เกร็ดที่คนค้นหาเยอะ: lung atelectasis คืออะไร? Atelectasis คือ “ปอดแฟบ/ปอดยุบ” บางส่วนหรือทั้งกลีบ ทำให้การแลกเปลี่ยนก๊าซลดลง มักเห็นในเอกซเรย์เป็นบริเวณทึบมากขึ้นร่วมกับปริมาตรปอดลดลง สาเหตุมีได้ตั้งแต่เสมหะอุดกั้น หลังผ่าตัด นอนนาน ไปจนถึงกดทับจากน้ำ/ลมในช่องเยื่อหุ้มปอด ถ้าอยากให้จำเร็ว ให้จำ 3 คำ: ขวาใหญ่-3โลบ / ซ้ายมีรอยเว้าหัวใจ-2โลบ / main bronchus ขวาชันกว่า