ดูแลไตจากค่าเลือด
หลายคนเห็นผลเลือดแล้วตกใจ เพราะมีตัวเลขเกี่ยวกับไตเต็มไปหมด เช่น BUN, Creatinine และ eGFR (บางใบเขียน GFR) เราเคยอยู่จุดนั้นเหมือนกัน เลยสรุปให้แบบอ่านง่าย ๆ ว่าแต่ละค่า “สื่ออะไร” และควรเริ่มดูแลตัวเองยังไง 1) BUN คืออะไร? BUN (Blood Urea Nitrogen) คือค่าที่สะท้อน “ยูเรียไนโตรเจน” ในเลือด ยูเรียเกิดจากร่างกายย่อยโปรตีน แล้วไตเป็นตัวช่วยขับออก ดังนั้น BUN สูงไม่ได้แปลว่าไตพังเสมอไป แต่อาจสูงได้จากหลายสาเหตุ เช่น - กินโปรตีนเยอะมากในช่วงนั้น - ดื่มน้ำน้อย/ขาดน้ำ - มีเลือดออกในทางเดินอาหาร หรือใช้ยาบางชนิด ถ้า BUN สูงแต่ Creatinine ปกติ บางครั้งแปลว่าเรื่องน้ำ/อาหารมีผลมากกว่าตัวไตโดยตรง 2) Creatinine คืออะไร? Creatinine เป็นของเสียจากกล้ามเนื้อ ค่านี้มักใช้ประเมินการทำงานของไต เพราะถ้าไตกรองได้น้อยลง creatinine จะค้างในเลือดมากขึ้น แต่ก็มีปัจจัยกวนได้เหมือนกัน เช่น คนมีกล้ามเยอะ ออกกำลังหนักมากก่อนตรวจ หรือทานครีเอทีนเสริม 3) eGFR หรือ GFR คืออะไร? eGFR คือ “ค่าประมาณการกรองของไต” ยิ่งตัวเลขมากยิ่งดี โดยทั่วไป eGFR ลดลงตามอายุได้ แต่ถ้าต่ำกว่า 60 ต่อเนื่อง 3 เดือนขึ้นไป มักเข้าข่ายไตเรื้อรังระยะต้น ๆ (ต้องให้แพทย์ประเมินร่วม) ตัวอย่างจากเคสที่เจอบ่อยคือ eGFR ประมาณ 54–55 ซึ่งควรเริ่มจริงจังเรื่องการคุมปัจจัยเสี่ยง 4) BUN/Creatinine ratio คืออะไร? เป็นอัตราส่วนที่ช่วยตีความว่า BUN สูงเพราะขาดน้ำ/กินโปรตีนเยอะ (มักทำให้ ratio สูง) หรือเป็นปัญหาที่ไตเอง (บางกรณี ratio อาจไม่สูงมากแต่ค่าอื่นเปลี่ยน) อย่างไรก็ตาม ไม่ควรดู ratio อย่างเดียว ควรดูทั้งชุดพร้อมกัน แนวทางดูแลตัวเองแบบทำได้จริง (โดยเฉพาะคน eGFR ราว 50–60) - ดื่มน้ำให้พอดี: เน้นค่อย ๆ จิบบ่อย ๆ ให้ปัสสาวะสีเหลืองอ่อน (ถ้ามีโรคหัวใจ/บวมน้ำให้ถามแพทย์ก่อน) - โปรตีน “พอดี” ไม่สุดโต่ง: ไม่จำเป็นต้องงดโปรตีน แต่เลี่ยงกินหนัก ๆ แบบรวดเดียว โดยเฉพาะสายเนื้อ/เวย์ปริมาณสูง - ลดเค็ม ลดอาหารแปรรูป: ไส้กรอก บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ซุปก้อน น้ำปลาเยอะ ๆ ทำให้ไตทำงานหนักและความดันขึ้น - ระวังยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs: เช่น ibuprofen, diclofenac ใช้ต่อเนื่องเสี่ยงกระทบไต (ถ้าปวดบ่อยควรปรึกษาแพทย์) - คุมความดันและน้ำตาล: สองตัวนี้เป็นตัวเร่งไตเสื่อมที่เจอบ่อยมาก - ตรวจซ้ำให้ถูกจังหวะ: ถ้าเพิ่งกินโปรตีนหนัก/ออกกำลังหนัก/นอนน้อยก่อนตรวจ ค่าอาจเพี้ยนได้ ลองพักให้พอแล้วตรวจซ้ำตามนัด สุดท้าย ถ้าในใบผลมีค่า BUN, Creatinine, eGFR แบบที่กังวล แนะนำให้ดู “แนวโน้ม” มากกว่าดูครั้งเดียว และขอให้แพทย์ช่วยอ่านร่วมกับอาการ ความดัน น้ำตาล และผลปัสสาวะ (เช่น โปรตีนรั่ว) จะตอบได้แม่นที่สุดว่าเราควรปรับอาหารแบบไหนถึงจะดูแลไตได้ถูกทาง
