การประโคมย่ำยาม เนื่องในการพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
การประโคมย่ำยาม จัดเป็นเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์อย่างหนึ่ง โดยคำว่า “ประโคม” หมายถึง การบรรเลงดนตรีเพื่อเป็นสัญญาณในพิธีบางอย่าง เพื่อการสักการะบูชาหรือยกย่อง เป็นต้น ส่วนคำว่า “ย่ำ” หมายถึง การตีกลองหรือฆ้องถี่ ๆ หลายครั้งเพื่อบอกเวลาในการเปล ี่ยนยาม เรียกว่า ย่ำกลอง ย่ำฆ้อง เป็นต้น และคำว่า “ยาม” หมายถึง ชื่อส่วนแห่งวัน โดยยามหนึ่งมีระยะเวลา ๓ ชั่วโมง รวมวันหนึ่งมี ๘ ยาม
การประโคมย่ำยามประกอบด้วยการประโคมของ ๒ หน่วยงาน ได้แก่
๑) งานเครื่องสูง สำนักพระราชวัง และ
๒) วงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องใหญ่ สำนักการสังคีต กรมศิลปากร
ตามโบราณราชประเพณี จะประโคมย่ำยามวันละ ๘ ครั้ง ได้แก่ เวลา ๐๖.๐๐ นาฬิกา เวลา ๐๙.๐๐ นาฬิกา เวลา ๑๒.๐๐ นาฬิกา เวลา ๑๕.๐๐ นาฬิกา เวลา ๑๘.๐๐ นาฬิกา เวลา ๒๑.๐๐ นาฬิกา เวลา ๒๔.๐๐ นาฬิกา และเวลา ๐๓.๐๐ นาฬิกา กล่าวโดยรวมคือ ทุก ๆ ๓ ชั่วโมง จะมีการประโคมย่ำยาม ๑ ครั้ง
สำหรับการประโคมย่ำยามเนื่องในการพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง ได้งดการประโคมย่ำยามในเวลา ๒๔.๐๐ นาฬิกา และเวลา ๐๓.๐๐ นาฬิกา
วงดนตรีประโคมย่ำยามของงานเครื่องสูง สำนักพระราชวัง ประกอบด้วย สังข์ แตรงอน แตรฝรั่ง ปี่ไฉน กลองชนะ และเปิงมาง ส่วนวงดนตรีประโคมย่ำยามของสำนักการสังคีต กรมศิลปากร ใช้วงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องใหญ่ ซึ่งประกอบด้วยเครื่องดนตรี ดังนี้
๑) ปี่ชวา ๑ เลา
๒) ระนาดเอก ๑ ราง
๓) ระนาดทุ้ม ๑ ราง
๔) ระนาดเอกเหล็ก ๑ ราง
๕) ระนาดทุ้มเหล็ก ๑ ราง
๖) ฆ้องวงใหญ่ ๑ วง
๗) ฆ้องวงเล็ก ๑ วง
๘) กลองทัด ๒ ใบ
๙) ฉิ่ง ๑ คู่
วงปี่พาทย์นางหงส์ เป็นวงปี่พาทย์ของไทยซึ่งใช้ประโคมในงานอวมงคลเท่านั้น โดยโบราณาจารย์ได้ปรับเปลี่ยนเครื่องดนตรีบางชิ้นในวงปี่พาทย์ เช่น ใช้ปี่ชวาแทนปี่ใน ไม่ใช้ตะโพน แต่ใช้กลองทัด ตีพร้อมกัน ๒ ใบ ให้เกิดเสียงครึ่ม ๆ ในเพลงเรื่องนางหง ส์ ส่วนเพลงอื่น ๆ จะใช้กลองมลายูในการตีประกอบหน้าทับ
เพลงที่ใช้ประโคมย่ำยามของวงปี่พาทย์นางหงส์ คือ เพลงเรื่องนางหงส์ ซึ่งเป็นเพลงเรื่องชนิดหนึ่ง ประกอบด้วยเพลง ได้แก่
๑) เพลงพราหมณ์เก็บหัวแหวน
๒) เพลงสาวสอดแหวน
๓) เพลงกระบอกทอง
๔) เพลงคู่แมลงวันทอง
๕) เพลงแมลงวันทอง
และลงจบด้วยทำนองตอนท้ายของเพลงวา ทั้งนี้ การเรียกชื่อเพลงของสำนักการสังคีต กรมศิลปากร จะเรียกตามชื่อที่ปรากฏในโน้ตเพลง ซึ่งเป็นการจดบันทึกเพลงไทยเป็นโน้ตสากล ระหว่างพุทธศักราช ๒๔๗๙–๒๔๘๓
การประโคมย่ำยามในแต่ละครั้ง มีวิธีการประโคม ดังนี้
๑) สังข์ แตรงอน และแตรฝรั่ง ประโคมเพลงสำหรับบท
๒) ปี่ไฉน และกลองชนะ ประโคมเพลงพญาโศกลอยลม
๓) สังข์ แตรงอน และแตรฝรั่ง ประโคมเพลงสำหรับบท
๔) ปี่ไฉน และกลองชนะ ประโคมเพลงพญาโศกลอยลม
๕) สังข์ แตรงอน และแตรฝรั่ง ประโคมเพลงสำหรับบท
๖) วงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องใหญ่ บรรเลงเพลงเรื่องนางหงส์
เมื่อเสร็จสิ้นการประโคม ใช้ระยะเวลาทั้งสิ้นประมาณ ๒๕ นาที
#คณะกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ
#สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถพระบรมราชชนนีพันปีหลวง
https://www.facebook.com/phralanofficial/posts/1164622775843319
การประโคมย่ำยาม ถือเป็นส่วนสำคัญอย่างมากในพิธีพระราชพิธี เพื่อแสดงถึงความเคร่งครัดในประเพณีและความเคารพอย่างสูงสุดต่อพระบรมศพ โดยปกติการประโคมย่ำยามจะแบ่งเป็น 8 ยามใน 1 วัน ซึ่งแต่ละยามมีระยะเวลา 3 ชั่วโมง การประโคมนี้ถือเป็นการส่งสัญญาณเปลี่ยนผ่านเวลาในวันและคืน รวมถึงสื่อความหมายถึงสถานะสำคัญทางศาสนาและสังคม ในพิธีพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ ได้มีการงดประโคมย่ำยามใน 2 ยาม คือเวลา 24.00 น. และ 03.00 น. เพื่อให้เหมาะสมกับธรรมเนียมของงานและความเคารพต่อพระองค์ท่าน โดยการประโคมจะใช้เครื่องดนตรีหลักที่แตกต่างกันระหว่าง "งานเครื่องสูง สำนักพระราชวัง" และ "วงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องใหญ่ สำนักการสังคีต กรมศิลปากร" ซึ่งแสดงถึงความประณีตและละเอียดอ่อนในพิธีกรรม วงปี่พาทย์นางหงส์นั้น เป็นวงดนตรีที่ใช้บรรเลงในงานอวมงคลเท่านั้น มีส่วนประกอบทางดนตรีที่เป็นเอกลักษณ์ เช่น การใช้ปี่ชวาแทนปี่ใน และการใช้กลองทัดสองใบตีพร้อมกันเพื่อสร้างเสียงครึ่ม นอกจากนี้ยังมีเพลงเฉพาะที่ใช้ประโคมในการย่ำยาม เช่น เพลงพราหมณ์เก็บหัวแหวน เพลงสาวสอดแหวน และเพลงเรื่องนางหงส์ซึ่งเป็นเพลงเรื่องที่ถูกบรรเลงปิดท้าย และยังเป็นต้นแบบของการบันทึกเพลงไทยเป็นโน้ตสากลในช่วงปีพุทธศักราช2479-2483 รูปแบบการประโคมแบ่งเป็นลักษณะซ้ำ ๆ ระหว่างเครื่องดนตรีต่าง ๆ เช่น สังข์ แตรงอน แตรฝรั่ง ปี่ไฉน และกลองชนะ โดยมีเพลงพญาโศกลอยลมที่ใช้ในการบรรเลงซ้ำอยู่หลายรอบ เพื่อสร้างความรู้สึกสงบและความศักดิ์สิทธิ์ในช่วงเวลาทรงพิธี จนครบกระบวนการประมาณ 25 นาที พิธีการประโคมย่ำยามนี้ นอกจากจะเป็นการถวายความเคารพแล้ว ยังแสดงให้เห็นถึงความประณีตทางวัฒนธรรมไทยและการรักษาขนบธรรมเนียมประเพณีที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในงานพระราชพิธีต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งงานพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งเป็นพิธีที่ทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชาติไทย
